Nakon vijesti o Kosovelovoj godini u Sloveniji, još jedna lijepa u svjetski ružno neizvjesnoj 2026: Borina godina u Srbiji. (Mreža obiluje vijestima na temu, a lako ćete saznati i koliko škola nosi književnikovo ime, u kojim gradovima ima spomenike, te Nagradi Bora Stanković).

Ko je književnik kojeg je jedan Jovan Skerlić, i pored (opravdanih i neopravdanih) zamjerki piscu, smatrao najoriginalnijim autorom srpske književnosti početkom 20.vijeka? U čemu je magija privlačnosti Borinog pripovijedanja o prelomu epoha i ljudskih sudbina u rodnom Vranju, krajem 19. vijeka? Kako se formirao svjetonazor pripovjedača koji je, neposredno nakon Velikog rata, smatran narodnim izdajnikom?

Borisav, sin vranjanskog obućara Stojana i majke Vaske, porijeklom iz bogate trgovačke porodice, rođen je 1876. Dakle, u periodu završnog oslobođenje juga Srbije od Otomanske imperije. Imao je pet godina kad je ostao bez oca, bez majke – sedam. Izgubio je i dvogodišnjeg brata. Na put ga je izvela njegova baba Zlata, rodom iz ugledne ali osiromašene vranjanske porodice. Njene priče o starom Vranju iz turskih vremena dječak je naprosto upijao. U kući, koju je Bora nakon njene smrti 1896 (“posljednja duša koja postojaše za me”), morao prodati da bi završio studije u Beogradu, u istoimenoj rodnog mu mjesta, na broju devet, od 1967. nalazi se Muzej Bore Stankovića.

Nakon gimnazijskog školovanja u Vranju i Nišu, Bora se upisao na ekonomski odsjek Pravnog fakulteta u Beogradu. Književno je započeo kao pjesnik, neuspješno. Privukao je pažnju čitalaca pripovjedačkim biserima objavljenim u jednoj zajedničkoj zbirci (1897) mladih pisaca. Cijelog radnog vijeka bio je državni činovnik, sa izuzetkom rada u beogradskom Narodnom pozorištu, specijalizacije u Parizu, te saradnje sa okupacionim Beogradskim novinama (1916-18). Dramom Koštana (1904), komadom iz vranjanskog života sa pjevanjem, te romanom Nečista krv (1910) zauzeo je značajno mjesto u srpskoj književnosti tog perioda, zajedno sa Ivom Ćipikom, Petrom Kočićem i Milutinom Uskokovićem. (U istorijama književnosti svrstani su u pisce na putu od realizma ka modernizmu). Prije tog romana objavio je 1902. zbirke priča: Stari dani i Božji ljudi. Nastavljam kasnije o važnijim nitima njegove biografije.

Roman Nečista krv

Letopis Matice srpske odbio je Borin roman, a Kolarčeva zadužbina pomoć za štampu. (Sjetimo se Itala Zveva, kako je prošao kod izdavača sa svojim Jednim životom). Bora je dao roman “na oglas”, javili se pretplatnici. Djelo se pojavilo, 1910. i ostalo čitano do danas. I pored narativno uspješno ostvarenog vremenskog okvira u kojem se odigrava istorijska, ekonomska i socijalna drama odlaska jedne (turske) i dolaska nove (srpske) vlasti u Vranje, u središtu romana je Sofkin psihološki portret.

Spontano i logično prati ga dodatak roman o Sofki: stilski i značenjski prva je kompleksna proza o ženi kao Drugom u srpskoj ali i u ostalim južnoslavenskim književnostima. I ne samo o njoj kao Drugom koje pokušava da pruži otpor u svijetu muške dominacije, već i o njenom erosu.

Smjena vlasti je pogodila Sofkinu patricijsku porodicu, in primis njenog oca efendi-Mitu. Nije bio u stanju da posmatra skorojeviće iz dojučerašnjeg plebsa, pa Sofka i njena majka ostaju same da održavaju kuću i ono što je ostalo od imanja, tako da drugi ne vide njihovu propast. U ime spasa imena, kuće i imanja efendi-Mita doslovno prodaje Sofku, daje je za suprugu, protiv njene volje, maloljetnom sinu jednog seljaka skorojevića. Zapravo mladoženji dječaku, a prema nepisanom običaju za ljubavnicu “mladoženjinom” ocu. Sofka pokušava da se odupre očevoj volji. Prilažem dramski detalj romana, nakon kojeg Sofka pristaje na očevu odluku.

Sofka, Borin alter ego

Nečista krv je na svoj način najavljena Uvelom ružom (1899), pričom o autorovoj propuštenoj prilici da se oženi djevojkom Pasom. Ona je u priči Stana (u nekim drugim se pojavljuje pod vlastitim imenom, na što se stvarna Pasa kasnije ljutila), on – Kojo. To je vrlo uspjela priča u kojoj su neoromantičarski štimung i lokalne boje milieu jedne mladalačke ljubavne drame. Pravi narativni pomak prema erotskom Stanković je učinio dramom Koštana (o kojoj ću drugom prilikom) i pričom Nuška, zapravo jednim poetskim trepetom spoja erosa, igre, pjesme i muzike. Kažu da je u ranoj mladosti Bora bio zaljubljen u svoju mladu ujnu Nušu. Otud valjda nije slučajan motiv incesta u Nečistoj krvi.

Bora nikad nije javno rekao: “Sofka, to sam ja”, kao što će Gistav Flober reći: “Ja sam Madam Bovari”. Ipak, maska, iako uspješno urađena, poređenjem biografskih u romanesknih detalja, pada sama. Još jedan lik je Borin alter ego: gazda Mladen, protagonist istoimenog, nedovršenog romana. Stanković je Gazdu Mladena otvorio rečenicom: “Celoga života, uvek, samo je radio ono što jedan čovek treba da radi”. U Vranju, gdje se formirao Stankovićev pogled na stvarnost i sentimente, iz kojeg u Beograd donio sve lomove svoje duše, znalo se ko je od “roda golema” i kakva mu je dužnost prema patrijarhalnom redu.

Nečista krv u drugim umjetnostima

Živa potvrda dramskoj strukturi ovog Stankovićevog romana su pozorišne postavke, filmske adaptacije i, u novije vrijeme, plesne i baletske postavke. Jedna od novijih teatarskih bila je u beogradskom Narodnom pozorištu (2019) u dramatizaciji Maje Todorović i režiji Milana Neškovića. Lidija Pilipenko je roman ostvarila 2008. kao balet, u istom pozorištu. Plesna postavka, u koreografiji Miloša Isailovića, u izvođenju beogradske Bitef Dance Company predstaviće se ove jeseni u Sarajevu. Zanimljiva je vijest iz Njemačke: prošle godine, u Haleu, premijerno je izveden balet Nečista krv u koreografiji Bojane Nenadović Otrin. Ni tamo nisam bio, samo prenosim vijesti o aktuelnosti Stankovićevog romana. Relativno noviju filmsku verziju ovog romana (1996), u režiji Stojana Stojčića (glavne likove tumače: Maja Stojanović, Rade Šerbedžija, Meto Jovanovski i Ljuba Tadić), možete besplatno pogledati. Televizijsku seriju (2021), u deset epizoda, nisam gledao, ali tu je link ko poželi.

Dok magareće strpljivo upisujem ove linkove, hvalim se supruzi: “Konačno, i od mene nešto zaista korisno!” Ona, na to? “Odlično, nikad nije kasno!”

Prevodi romana na italijanski

Davno je minulo vrijeme u kojem se pojavio Stankovićev roman Nečista krv, u prevodu slaviste Umberta Urbanija (1888-1967). Davno, jer od prvog i drugog italijanskog izdanja (1928, 1930) tog romana srpskog klasika, za koji je predgovor napisao Silvio Benko, dijeli nas skoro sto godina. Bio je prvi u Evropi. Prevod na francuski: u Parizu (1949), te dva u Lozani (Éditions L’âge D’homme 1980, 1990; isti izdavač je objavio i roman Gazda Mladen – 2000, te zbirku priča Božji ljudi – 2002). O Urbaniju sam tražio podatke na internetskom Trekaniju. Začudo, ni traga. Noviji prevod ovog romana dostupan je u e.book izdanju (Faligi Editore, Quart, 2011) u prevodu Kjare De Bernardi.

Bora pod okupacijom

Nego, da nastavim o Borinom životu. Kad čitamo biografske podatke o Bori za vrijeme Velikog rata, lako možemo pomisliti: Cijeli film! Nakon svih peripetija u povlačenju sa srpskom vojskom 1915. prema Albaniji, Bora je završio u Crnoj Gori, potom je zarobljen. Završio je u austrijskom logoru za Srbe u Derventi. (U vrijeme socijalizma tema tih logora bila je marginalizovana, štaviše tabu). Na tu vijest, Konstantin Herman (1850-1921), tada na jednoj visokoj okupacionoj dužnosti u Beogradu, izdejstvovao je dozvolu za književnikov dolazak u Beograd. Kroatizovanom Bavarcu, nekadašnjem dugogodišnjem austrijskom upravniku Zemaljskog muzeja u Sarajevu i osnivaču sarajevske književne revije Nada, u kojoj je Stanković pokatkad objavljivao svoje priče, bilo je važno da onomad najvećem srpskom piscu pruži ruku spasa.

Kad je stigao u Beograd, u svojoj kući na Dorćolu nije mogao prepoznati suprugu Angelinu i tri kćeri: bile su izobličene od gladi. Uto mu je od Milana Ogrizovića (1877-1923), hrvatskog književnika i tada glavnog urednika Beogradskih novina (Belgrader Nachrichten), stigla ponuda za saradnju. I… Bora je prelomio: između dubokog osjećaja časti (srpski pisac, zabranjena ćirilica, okupiran grad, okupacioni list) i spasa porodice od gladi, odabrao je ovo drugo. Plata: 150 kruna za feljtone o Beogradu tog vremena.

Posebno ga pogodila smrt velikog pripovjedača Petra Kočića (1877-1916). Umro je zaboravljen od svih, kao zadnji siromašak, na Guberevcu, u bolnici za duševne bolesti, o čemu je svjedoči njegov zapis Beogradske šetnje.

Kasnije objavljeni u zbirci Pod okupacijom, ti ratni zapisi iznova su izazvali žestoke javne reakcije. Bora nije mogao izdati sopstvene oči, pisao je i o ratnim profiterima i ulizicama austrijskoj vlasti. Tako, umjesto o likovima iz Vranja! Iako je bilo i drugih pisaca koji su pisali za Beogradske, pa i jedna Isidora Sekulić, samo na njega su se bili okomili vodeći beogradski dnevnici. Kritikovan je kasnije i ministar (uvijek je bilo i razumnih) koji mu je izdao ukaz za činovnički posao. Zanimljiv je zapis Vuleta Žurića o Bori iz tog perioda. Preporučujem takođe film “Bora pod okupacijom” (2007), u režiji Miška Milojevića, prema scenariju Jovana Radulovića. Gledanje – besplatno.

Bora Stanković, izdajnik! Toliko izdajnik da je pred odlaskom sa svijeta, na kojem je više patio nego se radovao, saznao da nije ni spomenut u višetomnoj Narodnoj enciklopediji srpsko-hrvatsko-slovenačkoj (1925-1929) Stanoja Stanojevića, danas posutoj prašinom.

Rijetko je pisao poslije Velikog rata. Najradije je samovao, uz vino ili rakiju (i to se „registrovalo“ u čaršiji). Rijetko se družio, a i tada, od pisaca, samo sa Stanislavom Vinaverom i Milošem Crnjanskim. Ponekad, kažu, i sa Ivom Andrićem.

Kuće, Borine, na Dorćolu odavno nema. Oštećena njemačkim, sravnjena je sa zemljom 1944. savezničkim bombama. Nestala je i vinova loza koju je donio iz Vranja, u čijem hladu je rado sjedio. Sahranjen je bez posebnih počasti u Beogradu sa kojim se nikad nije srodio.

Dvije sličice, za post scriptum: Na vijest o Borinoj godini otplovio sam u gimnazijske dane u rodnom gradu i našao se na času Dragice Krivošije (Ub, 1931- Visoko,1986) o Bori. Njen glavni predmet bio je francuski, ali mojoj generaciji predavala je latinski; u trećem razredu „es-ha“ i književnost. Bila je od profesora koji su mnogo znali i nesebično iznosili svoje poznavanje materije. Koliko stvari sam od nje naučio pri prvim susretima sa velikim Francuzima (Zola, Flober, Stendal, Bodler)! Kad je riječ o Bori, o predavanjima i pitanjima koje nam je postavljala izazivala je žive slike Borinog Vranja i Sofkine sudbine, ukazujući na značaj njegovog jezika.

Druga sličica: kućna biblioteka, u kojoj su bila dva toma Izabranih dela Bore Stankovića. Stranice su bile od najfinijeg tankog papira. Sjetio sam se tog izdanja kad sam u Italiji prvi put imao u rukama izdanje jedne knjige u Mondadorijevoj ediciji Meridiani. Listovi, tanji od cigaret papira, zašuštali su kao nekad. Šapuću, učinilo mi se. O čemu? Eh, ne morate baš sve saznati.

Odlomak iz romana Nečista krv

Nikada ga Sofka ne vide takvoga. I što najstrašnije bi, to je, što oseti kako je sada ona, njena udaja, njen bol, jad, sve, sve otišlo. A da je on, on sada tu, njegova nesreća i crna sudbina.

Hodao je. Nije mogao da se nadiše. Prsti su mu pucali; glava njegova, već uska, stara, sparuškana i obrijana, sva se tresla. Zahuktan, nije mogao da se smiri. I Sofka oseti da ovo što je rekao, i što se zbilo između nje i njega, nije svršeno, nije najgore, da po ovome što nikako ne može da se smiri, ima nešto još gore da dođe, jer, osvetljen od onih sveća koje su već nakrivo gorele, videlo se kako mu pojas i sva polovina drhti, trese se, kako ga kolena, butne kosti izdaju, nihaju se. I kako i on sam, osećajući da mora između nje i njega čak doci i do toga, jednako pritiskuje glavu rukama, i ječi:- Oh! oh!

I kao da bi hteo da se smiri, zaustavi, da izbegne i spreči to. Ali bi i to. Brzo se okrete k njoj, približi, prstima je dohvati za glavu, oko uva i kose, i sav trepereći i uzdižući se na prste i obzirući se oko sebe, da ovo što će sad biti možda i sama noć ne čuje, tiho, grobno reče: – Ili, zar, sinko, čedo, Sofke, Sofkice moja, ne veruješ tati? Misliš da tata laže, da ima para, nego tako hoće, ćef mu da te uda. I ako to misliš, onda – pogledaj tatu!…

I razgrnu pred njom mintane, koliju. Sofka zaprepašćujući se vide kako su samo krajevi kolije i mintana njegovih i to oni uzani porubi, koji se pri hodu lelujaju i vide, kako su samo oni bili opšiveni novom, skupocenom postavom, dok ostala leđa iznutra, cela postava, sva je bila stara, masna; pa čak negde i bez postave sa poispadalim pamukom. A sam on, njegova snaga, prsa, koja su mu sada bila otkrivena, zaudarala su na znoj, hanove, nepresvlačenje, neopranost, masnoću. Sofka samo poniknu i gotovo pade do njegovih nogu.

– Oh, tako, tato!

Brzo iziđe, nije znala kakvog ga je ostavila, da li onako napred raskopčanog i masnog, ili palog, na patosu. Bežeći, primeti kako joj mati prođe pored nje, i ode k njemu. Po tome ona vide da je ova sve prisluškivala, i sada, bojeći se da mu se nije što desilo, brzo otrča k njemu. I zaista, tek što Sofka siđe niz stepenice i pođe ka kapiji, ču se odozgo prestrašen materin glas:

– Vode, Magdo! Vode brzo!

Sofka iziđe na otvorenu kapiju i pođe tetki. Nije bila ni vrela, niti osećala jad, bol, već je bila utučena i čisto skamenjena. Brzo pređe česmu i fenjer koji je mutno osvetljavao oko sebe. Voda je sa česme teško padala. Svuda je bilo mirno i mrakom pritisnuto, nigde se nije čuo ni lavež pasa, ni bat čijih koraka. Jedino gore, iz njine kuće i iz one njegove, očeve sobe jednako se svetlost prozorska menjala. Čas je tamnila, cas sijala, sigurno od senke materine, koja je išla po sobi, možda nameštala oca u postelju, polivala ga vodom, osvešćivala.