Nedavno održani izbori u BiH potvrdili su dominaciju dugogodišnjih političkih lidera, a time i nastavak narativa o rudnim potencijalima kao nezaobilaznoj razvojnoj šansi i stranim investicijama kao najvažnijem osloncu za privredni oporavak zemlje.

Vlast je i dalje naklonjena kompanijama koje, uprkos osporavanjima na sudovima i otporu lokalnih zajednica, bez prepreka nastavljalju razvijati potencijalno štetne projekte širom Bosne i Hercegovine.

Tako se objašnjava apsurdna situacija u kojoj investitor DPM Metals BH d.o.o. Vareš neometano nastavlja svoje aktivnosti i vađenje rude u Varešu. Kompanija, koja je u septembru 2025. godine preuzela upravljanje vareškim rudnikom od kompanije Adriatic Metals, iako suočena sa optužbama za masovno trovanje olovom lokalnog stanovništva, u međuvremenu je obnovila okolinsku dozvolu za rudnik Rupice.

Kompanija se ne obazire na odluku Ustavnog suda iz septembra ove godine, kojom su, temeljem Zakona o privremenoj zabrani raspolaganja državnom imovinom, svi ugovori i odluke – koje su niži organi vlasti prethodno izdali za vareški rudnik – proglašeni neustavnim.

Nakon proglašenja izbornih pobjednika u entitetu Republika Srpska, intenzivno su nastavljene i istražne radnje kompanije Yugo Metals na lokalitetima Jezero i Sinjakovo, neposredno uz rijeku Plivu, kao i projekat istraživanja nikla i kobalta na planini Ozren.

„Pliva za život – ne za profit!“

U međuvremenu, aktivisti i lokalne zajednice uporno se bore da zaštite životnu sredinu, ukazujući na moguće štetne posljedice rudarskih projekata na izvore pitke vode, šume i sela u neposrednoj blizini istražnih polja.

Banjalučki Centar za životnu sredinu nedavno je izvojevao pobedu: sud je ponovo zabranio nastavak geoloških istraživanja na lokalitetu Sinjakovo, zbog proceduralnih propusta u zahtjevu investitora, odnosno zbog sumnji u istinitost navoda o adekvatnoj zaštiti lokacije i stanovništva od potencijalnih posljedica istražnih radova.

U isto vrijeme, promotori projekta u Jezeru objavili su rezultate istražnih bušenja na brdu Sinjakovo, koje je njemačkim investitorima predstavljeno kao perspektivan lokalitet bogat zlatom i antimonom, u kontekstu evropske potrage za kritičnim sirovinama.

Nesrazmjer između stanja na terenu i optimističnih najava na berzama, za lokalne zajednice u dolini Plive novi je dokaz opravdanosti otpora projektu kompanije Yugo Metals, koja je, zajedno sa svojim „sestrinskim firmama“, odavno prisutna u BiH. U njenom osnivanju je učestvovao isti australijsko-bosanski biznismen, Miloš Bošnjaković, koji je doveo investitore na prostor Vareša, a danas priprema teren za otvaranje rudnika hroma u dolini rijeke Krivaje.

Radovi na geološkim istraživanjima kritičnih mineralnih sirovina, uključujući litijum, koje kompanija Yugo Metals, nekadašnji Lykos, već četiri godine provodi na području Jezera, Šipova i Mrkonjić Grada, te najavljeni projekti istraživanja nikla i kobalta, koji su naišli na snažan otpor mještana sela u podnožju Ozrena, bili su povod za osnivanje široke koalicije više formalnih i neformalnih grupa sa obje strane entitetske granice, koje su zajedno ustale protiv štetnih projekata na rijeci Plivi.

„Ako bi se otvorio rudnik na padinama Sinjakova i Otomalja, između kojih teče Pliva, sva otpadna voda sa rudnika bi se slijevala direktno u rijeku, koja je izuzetnog biodiverziteta i veoma značajna sa stanovišta vodosnabdijevanja velikog broja ljudi“, ukazuje Nataša Mazalica iz Centra za životnu sredinu. Ovo udruženje nastoji da zaštiti cijeli tok rijeke Plive, koja je na udaru niza prijetnji, uključujući najavljenu izgradnju male hidroelekrane na riječnim izvorima.

Donji tok Plive već je proglašen Zaštićenim pejzažom odlukom Općinskog vijeća Jajce. Ova odluka predstavlja krunu dugogodišnjih napora da se prirodni i kulturni dragulj – koji obuhvata dva kristalno čista jezera, legendarne vodopade u Jajcu, lokalitet Mlinčići i samo jezgro starog grada – zakonski zaštiti i trajno sačuva. Upravo izvori ove bosanske ljepotice u Šipovu trenutno su predmet obimnih istraživanja i inicijative za zaštitu, koje je pokrenuo Centar za životnu sredinu, u saradnji sa novoosnovanom Koalicijom za Plivu.

Nakon saznanja o planovima da će geološka istraživanja na lokalitetima u opštini Jezero biti intenzivirana, organizovani su masovni protesti pod sloganom „Pliva za život – ne za profit!“, koji su ujedinili mještane Jezera, Jajca, Šipova i Mrkonjić Grada.

„Jedino masovan otpor može spriječiti koncesionare da buše padine na istražnim lokalitetima svega nekoliko stotina metara udaljenim od ove dragocjene rijeke koja je dio fantastične prirode plivsko-vrbaskih krajeva, a vodom snabdijeva preko 250.000 ljudi, uključujući stanovnike Jajca, Banjaluke i Laktaša“, smatra Suzana Rajković iz udruženja ,,Dolina Plive”.

„Ljudi su veoma zabrinuti, jer ako se otvori rudnik, biće ugrožena sva područja kroz koja teku Pliva i Vrbas“, kaže Rajković. Aktivistica ukazuje na ponašanje organa vlasti, tačnije, Ministarstva energetike i rudarstva, koje – nakon svakog osporavanja – izdaje nova rješenja za istraživanja i eksploataciju. Inspekcije na teren redovno stižu prekasno, dok načelnica Jezera, prema rečima Suzane Rajković, godinama „štiti koncesionara“.

„Nemamo zaštitu institucija, jer one rade u interesu kompanije i krupnog kapitala“, objašnjava Rajković.

Koalicija za Plivu

„Koalicija za Plivu okuplja četrdesetak udruženja i brojne pojedince sa obje strane entitetske granice. Ovo udruživanje, izazvano neposrednom opasnošću po zajednički životni prostor, pokazalo je da je nacionalizam fenomen koji postoji samo na društvenim mrežama i koji se aktivira samo po potrebi lokalnih političara da razbiju zajednički otpor spram štetnih projekata“, smatra istaknuti ekološki aktivista, planinar i borac za zaštitu životne sredine iz Jajca, Velid Hrnjić.

Hrnjić podsjeća da su zajedničke inicijative načelnika Jajca, Jezera i Šipova – proistekle iz Sporazuma o međuopštinskoj saradnji na očuvanju i promociji rijeke Plive kao prirodne vrijednosti i turističkog potencijala iz 2017. godine – rezultirale brojnim pozitivnim primjerima međuentitetske saradnje i projektima od kojih su koristi imale sve zajednice smještene uz plivski sliv. Ova pozitivna priča prekinuta je prvim najavama geoloških istraživanja u opštini Jezero. Projekat rudnika na Sinjakovu je toliko podijelio načelnike komšijskih opština, da je prekinuta svaka komunikacija, a s njom i brojni projekti zaštite i unapređenja turističkih potencijala cijele regije.

„Pliva je ugrožena od izvora do ušća. Ako dozvolimo otvaranje rudnika u Jezeru, sva priča o turizmu se završava. Od turizma na Plivi mogu da žive svi, a od rudnika će koristi imati samo pojedini kapitalisti“, ističe Hrnjić.

Primjer je sprečavanje izgradnje dvije male hidrocentrale, od kojih je jedna trebalo da bude izgrađena na samo 300 metara od čuvenog Plivskog vodopada u centru grada. Potpisi građana (6.000), koji su se usprotivili uništavanju korita Plive i ugrožavanju turističkog simbola Jajca, rezultirali su trajnom zabranom sličnih projekata bez direktne konsultacije i odobrenja građana.

Zahtjev za ispravku spornih navoda o rudarskom projektu u Jezeru

Obilazak za medije, koju je organizovao Centar za životnu sredinu, od Otomalja i Sinjakova, preko Jajca i izvora Plive, na kraju nas je doveo do istražne lokacije gdje se buše nalazišta u srcu Jezera, slikovite planinske opštine na tromeđi Šipova, Jajca i Mrkonjić Grada i ušću bistre rijeke Plive u Plivsko jezero. Uprkos svojoj prirodnoj ljepoti i globalnoj prepoznatljivosti (po Jezeru je ime dobio jedan krater na Marsu), danas je Jezero simbol prve linije građanske i ekološke borbe protiv destruktivnih rudarskih istraživanja.

Objave o „zlatnoj prilici u Jezeru“ bile su povod braniteljici ljudskih prava i priznatoj aktivistkinji Hajriji Čobo da njemačkom fondu AllianzGI uputi službeni zahtjev za ispravku podataka objavljenih na berzi. U zahtjevu se ukazuje na materijalne propuste i obmanjujuće tvrdnje u analizi kompanije Yugo Metals od 25. oktobra 2026. U dokumentu se projekat Sinjakovo predstavlja kao zlatna prilika za razvoj i investicije, uprkos spornom pravnom statusu državnog zemljišta na kojem se obavljaju istraživanja.

Pozivajući se na obavezujuću Odluku Ustavnog suda BiH U-2/26 od 24. septembra 2026., Čobo upozorava da su šume, šumsko zemljište, rijeke i poljoprivredno zemljište državna imovina pod režimom Zakona o privremenoj zabrani raspolaganja državnom imovinom BiH. Od AllianzGI je zatražena objava ispravke do 6. novembra 2026. U protivnom, očekuje se reakcija regulatora fondova, uključujući njemački BaFin i luksemburški CSSF, zbog mogućeg obmanjivanja investitora i zloupotrebe tržišta.