Godina filmskih festivala uvijek počinje u Trstu. Tršćanski filmski festival vraća se sa novim izdanjem, od petka, 16. januara, do subote, 24. januara, kako bi predstavio najbolja ostvarenja kinematografije srednje i istočne Evrope. Pod direktorskom palicom Nicolette Romeo, koja se nada “da će vizije ovog izdanja poslužiti kao novi kompasi, koji bi nas mogli orijentisati u sve složenijoj ljudskoj geografiji”, festival nudi preko 120 događaja, uključujući projekcije i rasprave.

Festival će se održati na tri uobičajena mjesta: Politeama Rossetti, Teatro Miela i Cinema Ambasciatori. Predviđene su i tri takmičarske sekcije: međunarodni dugometražni, kratkometražni i dokumentarni film.

Takođe je potvrđen format dvostrukog svečanog otvaranja. U Teatru Miela 16. januara festival će otvoriti “Franz” poljske režiserke Agnieszke Holland, poznate po filmu “Zielona granica” [Zelena granica]. “Franz” je biografija češkog pisca Franza Kafke, poljski kandidat za nagradu Oscar 2026. godine.

U večernjim satima 20. januara, u znamenitoj dvorani Politeama Rossetti program će otvoriti film Kirilla Serebrennikova “Das Verschwinden des Josef Mengele” [Nestanak Josefa Mengelea] o nacističkom doktoru i zloglasnom mučitelju iz Auschwitza, poznatom kao “Anđeo smrti”. Po okonačanju Drugog svjetskog rata, Mengele je pobjegao u Južnu Ameriku u pokušaju da u tajnosti izgradi novi život. Upravo ovaj period u središtu je pažnje ruskog disidentskog reditelja Serebrennikova, koji će u okviru tršćanskog festivala 21. januara, u prepodnevnim satima, održati filmsku radionicu.

Festival će zatvoriti film “Stille Freundin” [Tihi prijatelj] mađarske rediteljke Ildikó Enyedi, koji je privukao veliku pažnju na Filmskom festivalu u Veneciji, gdje je glumica Luna Wedler osvojila nagradu Marcello Mastroianni. Projekciji će prethoditi majstorska radionica koju će voditi režiserka. Radnja filma smještena je u srednjovjekovnom njemačkom univerzitetskom gradu, u središtu botaničke bašte gdje se uzdiže veličanstveno stablo ginka bilobe: iz pandemijske izolacije, vraćamo se u prošlost, kroz različite vremenske periode, sve do 1908. godine.

Dobitnik nagrade Eastern Star na prošlogodišnjem festivalu u Trstu (kada je predstavio dokumentarac “The Invasion” [Invazija]), poznati ukrajinski reditelj Sergei Loznitsa predstavlja “Zwei Staatsanwälte” [Dva tužitelja], koji se takmičio i u Cannesu. Radnja se odvija u Sovjetskom Savezu 1937. godine: susret zatvorenika, kojeg je režim lažno optužio, i mladog tužitelja u središtu je filma o staljinističkim čistkama, koji govori i o današnjici i povlači paralele između Staljina i Putina.

Svih osam dugometražnih filmova u konkurenciji biće premijerno prikazani u Italiji. “Fantasy” slovenačke režiserke Katarine Bogdanović, poznatije kao Kukla, govori o buntovnim dvadesetogodišnjakinjama Mihriji, Sini e Jasni, dok “Elena’s Shift” [Elenina smjena] Stefanosa Tsivopoulosa prikazuje rumunjsku samohranu majku koja je izgubila posao u Ateni. “Sorella di clausura” [Samostanska monahinja] srpske režiserke Ivane Mladenović prati Stelu koja se zaljubljuje u muzičara kojeg je vidjela na televiziji.

Takmiče se takođe poljski film “Brat” Macieja Sobieszczańskog, “Mama” Ora Sinaia, debitantski film Gabrielėa Urbonaitėa “Renovacija – Renovation”, češki “Sbormistr” [Slomljeni glasovi] Ondřeja Provazníka i “Svečias” [Posjetitelj] Vytautasa Katkusa, direktora fotografije u filmu “Toxic”, koji je pobijedio na prošlogodišnjem festivalu u Trstu.

Među dugometražnim filmovima izvan konkurencije ističu se “Lagūna” Litvanca Šarūnasa Bartasa, velikana baltičke kinematografije, i “Miroirs No. 3” [Ogledala br. 3] Nijemca Christiana Petzolda (“Barbar”, “Transit”, “Undine”).

Tu je i dobitnik nagrade “Lav budućnosti” na Venecijanskom festivalu, film “Short Summer” ruske rediteljke Nastije Korkije, koja trenutno živi u egzilu u Njemačkoj. Na programu je takođe “In die sonne schauen” [Zvuk padanja], drugi film njemačke režiserke Masche Schilinski, dobitnik nagrade žirija na Filmskom festivalu u Cannesu.

U okviru ove sekcije svoju italijansku premijeru imaće i film Dina Hodića “No one will hurt you” [Niko vas neće povrediti], u kojem reditelj otkriva svoje korijene trideset godina nakon masakra u Srebrenici.

Ističu se i dva kratkometražna filma: “Ether” rediteljke Vide Skerk, porijeklom iz Trsta, i “Cos te costa” [Šta te košta] Tršćanina Davida Del Degana, omaž Gorici (Gorizia), koja je neposredno po okončanju rata presječena na dva dijela.

Specijalnu sekciju zatvaraju “pristupačne projekcije” za osobe sa oštećenjem sluha i vida: “Karavan” Zuzane Kirchnerove, intimni i poetski road movie o želji za slobodom i o tome kako je biti roditelj djeteta sa invaliditetom, i pobjednici natječaja “Corti senza confine” [Kratki filmovi bez granica].

U takmičarskom programu dokumentarnih filmova, u okviru kojeg će biti dodijeljena i nagrada Osservatorio Balcani Caucaso Transeuropa, svoju italijansku premijeru imaće deset ostvarenja, koja se uglavnom bave bivšim Sovjetskim Savezom. Ističe se “Militantropos” koji potpisuju Yelizaveta Smith, Alina Gorlova i Simon Mozgovyi, dokumentarac smješten u Ukrajini koji istražuje – više teorijski nego hroničarski – šta znači biti vojnik.

“9-Month Contract” [Devetomjesečni ugovor] u režiji Ketevan Vashagashvili priča je o Zhani, gruzijskoj majci koja pribjegava surogatstvu kako bi osigurala dom za svoju kćer; “Active Vocabulary” [Aktivni vokabular] Ruskinje Yulije Lokshine istražuje kako ruska država koristi obrazovni sistem kako bi opravdala svoje ekspanzionističke akcije; “Electing Ms Santa” [Izbor gospođe Mrazice], koji potpisuje Raisa Răzmeriță, dolazi nam iz zabačenog moldavskog sela; “Grudzień” [Decembar] Grzegorza Paprzyckog fokusira se na izbjeglice koje se kriju u šumama uz poljsko-bjelorusku granicu; “Outliving Shakespeare” [Nadživjeti Shakespearea] Inne Sahakyan promatra stanovnike oronulog doma za umirovljenike iz sovjetskog doba, u Jermeniji, koji se hvataju u koštac s pozorišnom predstavom; “Tykha povin” [Tiha poplava] Ukrajinca Dmytra Sukholytkyy-Sobchuka govori o zatvorenoj vjerskoj zajednici; “Qartlis Tskhoveba” [Kraljevina Kartlii], koji su režirali Tamar Kalandadze i Julien Pebrel, vraća se temi rata u Abhaziji devedesetih godina prošlog vijeka; najzad, film “Welded Together” [Zavarene zajedno] Anastasije Miroshnichenko govori o mladoj žena po imenu Katya, koja radi kao zavarivačica i traži svoju izgubljenu obitelj.

Takmičarska sekcija kratkometražnih filmova obuhvata četrnaest ostvarenja, počev od “Found & Lost” [Nađeno i izgubljeno] Reze Rasoulija, koji je pobijedio u Trstu prošle godine s kratkim filmom “Night of Passage” [Noć prolaza]. Pored reditelja u usponu iz cijele regije, najpoznatiji učesnik je iskusni Rumunj Radu Muntean s filmom “Index”.

Među posebnim programima ističe se sekcija Wild Roses [Divlje ruže], posvećena slovenačkim rediteljkama, koju je priredila Nerina Kocjančič. Sadrži trinaest dugometražnih filmova, uključujući dokumentarne i igrane, te deset kratkometražnih filmova. Posebno se izdvaja “Ida, ki je pela tako grdo, da so še mrtvi vstali od mrtvih in zapeli z njo” [Ida koja je tako loše pjevala da su se čak i mrtvi digli i pridružili joj se u pjesmi], debitantski film Ester Ivakič, koji je osvojio posebnu nagradu na nedavno održanom filmskom festivalu u Torinu.

Zapažen je takođe “Kaj ti je deklica” [Dobre djevojke], debitantski film Urške Djukić, slovenačke kandidatkinje za Oscara 2026, koji je već prikazan u italijanskim bioskopina. Tu su još “Ne pozabi me” [Ne zaboravi me] Goričanke Anje Medved, poznate po djelima ostvarenim u saradnji sa svojom majkom Nađom Velušček, kao što je “Trenutek reke” [Vrijeme rjeke] iz 2010 godine; “Zgodovina ljubezni” [Istorija ljubavi] Sonje Prosenc te dokumentarci “Cent’anni” [Sto godina] u režiji Maje Doroteje Prelog i “Duhovnica” Maje Prettner.

Fuori dagli sche(r)mi, program posvećen novim filmskim izrazima, sadrži dva naslova: “Vetre, pričaj sa mnom” srpskog režisera Stefana Đorđevića, putovanje koje stavlja naglasak na odnos izneđu majke i sina, i “Zemljo Krast” [Krađa zemlje], dramska komedija Slovenca Žige Virca, u kojoj dječje igre uključuju i odrasle.

Za nagrada “Corso Salani” takmiči se šest nezavisnih italijanskih ostvarenja koja još nisu stigla u bioskopske sale: “On Defiance” [U inat] Giovannija C. Lorussa, smješten u Gambiji, o ocu koji čeka povratak svoje supruge; “Nella colonia penale” [U kaznenoj koloniji], koji potpisuju Gaetano Crivaro, Silvia Perra, Ferruccio Goia i Alberto Diana, prikazuje posljednje radionice na otvorenom za zatvorenike na Sardiniji; “Leila” (režija Alessandro Abba Legnazzi, Clementina Abba Legnazzi i Giada Vincenzi) bajka je o Clementini, djevojčici koja odsustvo majke pretvara u čarobnu avanturu; “Paul a Mayerling – Un ritratto” [Paul u Mayerlingu – Portret] Antonija Pettinellija, o reditelju i scenaristi Paulu Vecchialiju; “Abele” Fabiana Voltija prikazuje lutajući pastoralizam od Bliskog istoka do Mediterana; “White Lies” [Bijele laži] tršćanske rediteljke Albe Zari, koja istražuje neobičnu porodičnu prošlost suočavajući se sa majkom i bakom.

Ponovo je tu i sekcija Visioni Queer sa deset naslova, uključujući fikciju i dokumentarce. Izdvajaju se poljski film “Jesteśmy idealni” [Mi smo savršeni] Mareka Kozakiewicza, “Endless” [Beskrajno] Wojciecha Puśa, grčki film “Bearcave” [Medvjeđa pećina] Stergiosa Dinopoulosa i Krysianne B. Papadakis i “In Hell with Ivo” [U paklu s Ivom] Kristine Nikolove Dalio o bugarskom pjevaču Ivi Dimchevu.

Program upotpunjuje retrospektiva “Il secondo turno: compagne al lavoro” [Druga smjena: drugarice na poslu] s trinaest kratkih filmova i arhivskih dokumentaraca o ženskom radu u Istočnoj Europi u vrijeme konunizma.

Program namijenjen porodicama i mlađim gledaocima predstavlja izbor mađarskih animiranih filmova od šezdesetih godina prošlog vijeka do danas, kao i dva nova češka dugometražna filma: “Pohádky po babičce” [Priče iz začaranog vrta] (režija David Súkup, Patrik Paš, Leon Vidmar i Jean-Claude Rozec) i “Tichá pošta” [Tajna dostava” (Ján Sebechlebský) o hrabroj dječjoj družini koja spašava oborenog francuskog pilota na kraju nacističke okupacije.

Multidisciplinarna izložba “Sulle correnti dell’arte” [O tokovima umjetnosti] srpskog umjetnika Živorada Mišića predstavlja 100 radova o Nikoli Tesli, dok vizuelni istraživački projekat “Yugo Logo” prikazuje preko 600 starih logotipa zemlje koja više ne postoji.

U sklopu muzičkog programa biće održan koncert italijansko-bosanskog repera Doppelgängera, koji će u sklopu festivala razgovarati i sa strip crtačem Bobanom Pesovom o grafičkom romanu “C’era una volta l’Est” [Bio nekad Istok].

Raspored prezentacija knjiga, susreta, radionica i vođenih obilazaka takođe je prilično gust. U sklopu kjniževnog programa, koji je priredila izdavačka kuća Bottega Errante, hrvatski pisac Robert Perišić predstavlja italijansko izdanje svoje knjige “Brod za Isu”, Dora Šustić govori o svom debitantskom romanu “Psi”, a Luigi Nacci razgovara o knjizi “Luzitanija” s autorom Dejanom Atanackovićem.

Najzad, predavanje Erica Gobettija o kinu i povijesti, konkretno o jugoslovenskim partizanima u italijanskim filmovima i italijanskim okupatorima u jugoslovenskoj kinematografiji. Izdvajamo takođe panel, koji će moderirati Mitja Stefancic, posvećen slovenačkoj alternativnoj muzici uz učešće Borisa Benka i Petra Stojanovića.