“Dve godine sam učio violinu u muzičkoj školi, gde mi je predavao Simonuti stariji, koga smo prozvali ‘Paganini’, ne samo zbog izgleda, nego i zato jer je obožavao tremola. Upravo kada sam bio stigao do druge pozicije, muzička škola se odselila u Kotor. Tada sam nastavio da sviram bez nota, cigansku muziku i mađarske romanse, a na školskim igrankama tango i ingliš-valcere…”, napisao je Kiš u Izvodu iz matične knjige rođenih, svojoj kratkoj autobiografiji.

Odselila se: Kiš misli na cetinjsku Muzičku školu, prvu u Crnoj Gori, osnovanu 1932, poslije rata iznova otvorenu, u koju se upisao se 1949. Dakle, dvije godine nakon što je, sa majkom Milicom, udovicom Eduarda Kiša – žrtve Aušvica, i sestrom Danicom, iz zapadne Mađarske repatriran na Cetinje, uz pomoć Crvenog krsta. Od rijetkih materijalnih stvari Kiš je na Cetinje donio očevu violinu. U kući majčinog brata Rista Dragičevića, istoričara i komentatora Njegoša, dvanaestogodišnji Kiš je doživio prvo i presudno iskustvo biblioteke.

“Njegova će biblioteka, čiji su cvet bili leksikoni i enciklopedije, biti za mene izvorom bodlerovskih sanjarija; La Petit Larousse illustre, izdanje iz 1923, sa svojim estampama i planches u boji, ‘je seme a tout vent’, posejaće u meni seme opasne radoznalosti”, stoji u Gorkom talogu iskustva.

Iz “cvijeća biblioteka”, noseći znak “uznemirujuće različitosti”, Kiš je morao iskoračivati u školski i gradski život, nalaziti odgovor na dobacivanja vršnjaka: “Mađar! Mađar!”. Ismijavali su ga i zato što je srpskohrvatski tek bio počeo učiti. Odgovor je nalazio u tučama (“u duhu crnogorske tradicije”), iz kojih je izlazio kao pobjednik i tako zasluživao respekt. Danilo, Jevrejče koje je za vrijeme rata ćutke i pasivno, potiskujući bijes, moralo da trpi uvrede i udarce osionih mađarskih dječaka, u novoj sredini na nasilje je odgovorio pesnicama. Prema svjedočenju svojih dobrih gimnazijskih drugova, poštovanje je zadobijao i pričama o djetinjstvu u Mađarskoj, takođe pjevanjem u horu. Kasnije, kao odrasliji gimnazijalac, pjevao je serenade školskim drugaricama. Naravno, uz violinu. Očevu, oštećenu.

“Nije bilo igranki osim gimnazijskih, nešto u stilu starovremenih balova, gde sam ja, u duhu romantičarske, Sturm und Drang, u biti larpurlartističke, staromodne, provincijske pobune, s puno smisla za martirstvo i sa željom da se izdvojim od ošišanog krda, stajao sam na podijumu, takođe ošišan do glave, i svirao violinu!” .

Čak i maturanti su onomad šišani “na nulu”, kao za kasarnu. Sve za bodar korak u novi život. Po zatvaranju muzičke škole, Kiš se “prebacio” na drugi instrument. Na gitaru, koju je svirao do kraja života. Kasnije, u Beogradu, razvedravao je svoje prijatelje svirkom i pjevanjem francuskih šansona, ruskih i mađarskih romansi, sevdalinki… Zarađivao je svirajući na igrankama.

Kiš muzikant, gitarista. Katkad i violinista. Uvijek vezan za šansonu, za muzički fenomen čije srce damara u ritmu melanholije, spor, koji nas lako prevari da je sav na površini svijeta mada zadire u njegovu dubinu. Ako vas zanima nešto sasvim konkretno o Kišu pjevaču i sviraču, dovoljan vam je jedan klik.

Tokom realizacije Kišovog ciklusa dokumentarnih emisija Goli život kao knjige na srpskom (Yes Pro, Beograd 2020), kasnije na italijanskom (Vita nuda, Mimesis, Milano 2021), sarađivao sam sa rediteljem Aleksandrom Mandićem. Na moje pitanje o Kišovim muzičkim afinitetima, odgovorio je da Kiš nije mario za operu ili klasičnu muziku. Uopšte, muzika mu je bila na dnu interesovanja među umjetnostima. Mandiću se čini da je jedino volio poeziju u muzici, muziku koja je srećno stopljena sa stihovima. Naročito je volio Ruse i Mađare. Znao je da ih pjeva, uz gitaru, i bio veoma zanijet dok je to radio. Karikaturalno je imitirao crnogorska ojkanja, ali bez nipodaštavanja njihovog izraza. Bježao je od roka, džeza, popa, radija i ozvučenja. Samo prirodni izvori!

“Jako mu je teško padalo što ne može da peva pošto je promenio, utanjio glas posle operacije pluća. Dok smo živeli zajedno ja sam voleo da puštam glasno muziku, raznu, u kući, a on se sklanjao pa i ljutio zbog buke. Ne mogu danas sebi da oprostim što sam ga mučio, ja sam živeo sa muzikom a on sa tišinom”.

Prijatelji se sjećaju da Kiš nikad nije imao ni radio ni gramofon. O televizoru da se i ne govori. Čini se da su mu od svih šansonjera srcu najbliži bili Bulat Okudžava i Reže Šereš (Rezso Seress, o kojem ću ponešto u sljedećem zapisu).

Muzika i pjesma su bunar emocija, a stvaralac Porodičnog cirkusa i drugih djela u živoj drami koja se i danas zove Dvadeseti Vijek praktikovao je stil eksplicitno lišen emocija. Tako da čitalac do emotivnog sloja naracije stiže posredstvom oneobičajenih činjenica. Takođe putem elipsi – čini se da na taj način Kiš jednostavno neće da potcjenjuje ni našu empatiju, ni inteligenciju. Zaista, ne postoji kod Kiša nikakva emotivna erupcija, pa tako ni neki eksplicitni lament: “Žao mi je oca!”.

Nema gomilanja emotivnog ni u autobiografskom opisu prerane smrti njegove majke. Nakon svih godina susreta sa njegovim djelom čini mi se da je pisao kao da slaže kamenje raznih veličina za građevinu uz čije zidove raste bršljan poezije. One koja je, u svjetlu sarkastične kritike jednog Gombroviča iznesene u njegovom pamfletu Contro poeti, bila poezija traženja odgovora na bol. U tom nastojanju, vjerujem, nastala je poezija u prozi u kojoj se čudesnim konstrastima rimuju zlo istorije, koja čovjeka pretvara u broj, i dobro umjetnosti, koja žrtvi daje ime, oživi joj lice i govori o njenoj sudbini.

Emotivnom se Kiš predavao muzikom i pjesmom, uživo. Kad je saznao da je neizlječivo bolestan, Kiš se prepustio ostatku života. Onako, za svoj groš.

Tako je, nikad ne saznavši, postao glavni lik priče Balkanski pisac Eduarda Limonova (1943-2020). Kontroverzni ruski pisac u toj priči koja je, gledano s narativnog aspekta, u izvjesnom smislu dobro napisana, krajnje subjektivno je ostvario Danilov lik. (O istoj priči OBCT je objavio članak Ivana Čolovića). Kad je Kiša upoznao u Parizu, nije mu se dopao “bučni Danilo”, ali upućeniji čitalac lako može nazrijeti močvarnozelenu nijansu Limonovljeve zavisti (nimalo strane mnogim umjetnicima u odnosu prema drugima). Kiš je tada, osamdesetih, bio veliki jugoslavenski pisac, prevođen i zapažen ne samo u Francuskoj, a Limonov, koliko mi se čini, mnogo manje poznat.

No, to je manje važno od tekstovne činjenice u kojoj “bučni Danilo”, “balkanski pisac” (!), izrasta u “prljavog”, uz autorov akcent na Kišovim prstima. “Prljavim”. Tu je pisac Limonov omanuo: nisu to bili prljavi već tamnosmeđi prsti teškog pušača. Uvijek – cigarete bez filtera. A kad ga je Limonov iznova susreo, u Budimpešti 1987, Kiš se predavao uživanju u ciganskoj muzici. Koliko je samo to bilo dovoljno za jednu rasističku malicioznost? Evo je: “Definisati tačno ko je on, mislim da to ni sam nije mogao: u njegovim žilama su tekle mađarska, srpska, ciganska i jevrejska krv, kao minimum”.

To vama ostavljam na sud, a za kraj – preporuka da, ako niste dosad pročitali Kišovu poetsku priču Eolska harfa, možda to učinite. Nije imperativ, bože sačuvaj. Dakle, po slobodnoj volji i… Ne morate odmah.

O priči neću ni riječ jednu. Dovoljan je možda samo njen početak da potražite Rane jade, u kojoj je Eolska harfa. Prvi instrument Danila Kiša.

“Harfa je instrument koji više od bilo kojeg drugog instrumenta sjedinjuje u sebi srednjovekovnu formulu lepog (perfectio prima) i svrsishodnog (perfectio secunda); da bude dakle lepa na oko, što će reći napravljena po pravilima formalne harmonije; ali, iznad svega, da bude prilagođena svojoj osnovnoj svrsi: da daje prijatan zvuk. U svojoj devetoj godini imao sam harfu. Ona se sastojala od električne drvene bandere i šest pari žica vezanih za porcelanske izolatore nalik na rasparen komplet za čaj. (Jedan sam izolator okrnjio praćkom, pre nego što sam otkrio, u okviru mog eolskog instrumenta, muzičku funkciju tog kompleta od kineskog porcelana.) Kako je ovim opisan sistem za štimovanje, mogu preći na ostale delove…”.

Ne znam postoji li još uvijek Kišova violina. To velim pitajući se koliko je uopšte bitno da li još uvijek postoji i kakvog ima smisla ako nije u Kišovim rukama.