UNESCO je 1999. godine, u ime značaja poezije kao žanra koji je obogatio rječnike i mogućnosti komunikacije, prvi dan proljeća proglasio Svjetskim danom Poezije. Na to sam onomad reagovao komentarom da poeziju treba zaštiti od “pjesnika”. Pred hiperprodukcijom “poezije” – nad kojom bi se, da vaskrsne (neka ga nebesa zaštite od te sreće), gromko nasmijao Vitold Gombrovič, njen najveći negator (pamflet “Protiv pjesnika”, 1948) – bio sam i ostao zbunjen nedostatkom kritike takvog stanja. Znam, ništa se neće promijeniti ni ako dodam, iz svog friulskog kutka, da bi UNESCO naziv tog dana mogao preformulisati, na primjer, u Svjetski dan Poezije koja to jeste.

Ali, zašto da drugima kvarim ovaj Dan? Uostalom, od Atine i Rima naovamo bilo je mnogo Pjesnika uprkos Gombrovičevoj uglavnom objektivnoj tezi.

Jedan od tih je i avangardist Rade Raka Drainac (građansko ime Radojko Jovanović, 1899-1943), uz Rastka Petrovića, Miloša Crnjanskog i Stanislava Vinavera, najznačajnija pojava srpske međuratne poezije. Već neko vrijeme družim se sa njegovim “Izabranima delima” (2025), u izdanju Narodne biblioteke “Rade Drainac” u Prokuplju [1]. Za ostvarenje knjige, čijih 618 stranica vjerovatno djeluju zastrašujuće u našem digitalnom danas, najveći je “krivac” Dragan Ognjanović, urednik tog izdanja, pisac i direktor Biblioteke. “Krivac” je i što je ovaj homage pjesniku stigao do mog friulskog kutka, ništa manje za ljubazne odgovore na moja pitanja.

Život i djelo Rada Rake Drainca

Rođen je na jugu Srbije, na izmaku 19. stoljeća, u Topličkom kraju (za više informacija: internet vam je 24 časa na usluzi). Ne pokorivši se očevoj volji da izuči obućarski zanat, upisuje se u gimanziju u Prokuplju, ubrzo potom u Kruševcu, odakle odlazi u Beograd. Imao je svega šesnaest godina kad je 1915. sa srpskom vojskom prešao planine Albanije.

Francuska, saveznica Srbije u Velikom ratu, onomad je omogućila srpskim mladićima upis u svoje škole. Mladi pjesnik nastavio je školovanje u Lionu, potom u Sent Etjenu i Bolijeu na Moru. Nemirni duh mu nije dao spokoja, pred kraj rata odlazi u Pariz. Upijao je u sebe duh pariske boemije i najmodernijih umjetničkih tendencija, od kojih se, naravno, ne živi. Neko vrijeme radio je u fabrici.

Kratkotrajni boemski život u Parizu uskoro će zamijeniti beogradskim. U legendarnoj kafani hotela “Moskva”, od 1919. živo učestvuje u diskusijama modernista, u kojim se ističe svojim poetskim manifestom hipnizma i parnasovskim tendencijama. Njegove prve zbirke pjesama (“Modri smeh”, “Afroditin vrt” i “Erotikon”, posljednja objavljena u svega tri primjerka) privlače pažnju poetske sabraće i čitalaca željnih novih, avangradnih izraza.

Ali, ne živi se od poezije ni od izdavanja vlastitih književnih revija (Hipnos, Novo čovečanstvo…), nikako od boemije. Zato se Drainac prebacuje na kolosijek žurnalizma, piše za tadašnje vodeće srpske dnevnike. Njemu omiljeni žanr je reportaža, ali pažljiv čitalac će bez teškoća uočiti poetsku esenciju značajnijeg dijela tih rukopisa koji više pripadaju žanru putopisa. I danas su zanimljivi njegovi putopisi o krajevima Kraljevine Jugoslavije te o Francuskoj, Grčkoj, Austriji…

Neumoran je polemičar. Iako prijatelj Tina Ujevića, boema i najvećeg hrvatskog pjesnika, koji je godinama živio u Beogradu, polemiše i sa njim. U tim polemikama nema ničeg otrovno ličnog, Drainac brani svoj credo, svoje stavove i svoj književni život. Takvih, smislenih polemika, nema mnogo, ne samo u srpskoj književnosti.

U Pariz se vraća 1926, izdržava se sviranjem violine kojom prati projekcije nijemih filmova, ali ne ostaje dugo. Po povratku u Srbiju živi od pisanja feljtona i putopisa. Veliki utisak na čitaoce ostavlja njegova zbirka “Bandit ili pesnik” (1928). Po mnogima to djelo stoji u središtu njegovog poetskog opusa. Tridesetih godina, Drainac, vođen instinktom humaniste i dušom ljevičara, piše članke o socijalnim anomalijama u Kraljevini.

Piše, ali takozvanoj naprednoj ljevici, dakle komunistima, kojih je bilo i među beogradskim nadrealistima, to nije bilo dovoljno “napredno”. Pa ni činjenica da je dvaput zbog svog pisanja bio na sudu. Hronike pamte da je jednom pretrpio šamare od dvojice beogradskih nadrealista, inostranih stanovnika “Bretonovog pansionata za metafizičke onanije”, odavno irelevantnih.

Pobolijeva, boemija uzima svoj danak. Mobilisan je u proljeće 1941. Kraj Kraljevine Jugoslavije doživio je bolno. Danas bi njegova razmišljanja o brzom vojnom krahu zemlje izazvala gnjev ponajviše u Hrvatskoj, ali Drainac je “nažalost” pisao o prizorima koje je doživio. Učestvovao je kao borac u bitkama za Užice.

Bolno je doživio i ideološke podjele (monarhisti – komunisti) u okupiranoj Srbiji. O tome svjedoči njegova “Crna knjiga” (ratni dnevnik, objavljen integralno u “Izabranim delima”). Dvaput je izbjegao smrt od saradnika okupatora. U Sokobanji, u sanatorijumu u koji je bio smješten zbog poodmaklog stadija tuberkuloze, posjećuje ga 1942. Ivo Andrić. Umro je u Državnoj bolnici u Beogradu. Prvog maja. Sahranjen kao siromah, o komunalnom trošku.

Stihove Drainčevog Epitafa, na oproštaju od pjesnika, pročitao je Milivoje Živanović, bard beogradskog glumišta. Na kraju ovog zapisa je ta pjesmu u kojoj pjeva da je “celim životom žudeo samo čašicu ljubavi i koru hleba”.

Nigde nisam našao je li na sahrani bila njegova nekadašnja supruga, beogradska ljepotica Darinka, kći jednog poznatog političara. Ali, zašto da to smatramo važnim? Dakle, ne spletkarimo.

Sanjar koji se iskrcao na Javu

Tako je svoj izbor iz svih Drainčevih poetskih zbirki naslovio Dragan Ognjanović. Izborom je označio sve tri faze pjesnikovog stvaranja: parnas-simbolističku, avangardnu (u kojoj se prelamaju ekspresionizam i futurizam) i posljednju u kojoj se vratio klasičnoj versifikaciji. Priređivač je u svom uvodnom eseju naznačio da je imao mnogo lakši posao nego začetnici vaskrsenja Drainčeve poezije. Prije svih pjesnik Stevan Raičković, koji je 1960, nakon sedamnaest godine prećutkivanja Drainčevog djela, uredio izbor iz njegove poezije. Do danas je objavljeno više drugih, a 1999. i Sabrana dela (uredio Gojko Tešić).

Ne zamjerimo Raičkoviću, učinio je sve za Drainčev povratak u vremenu u kojem su se još uvijek prebrojavala proleterska krvna zrnca i u mrtvim pjesnicima, tako da je taj izbor obilježen socijalnom temom, prvenstveno pobunom protiv kapitalizma.

U Izabranim delima sam podvukao jedan detalj iz Drainčevog zapisa o Njegoševoj biblioteci na Cetinju: “Ali se jedno može neosporno utvrditi, da je pesnik u svom dobu bio na nivou evropskih ideja. Njegovu kulturu nije odgajala hladna i mrtvačka dogma nego sukob vremenskih ideja, koje su bile u najpunijem smislu te reči izraz tadašnjeg životnog shvatanja”. (Stihove koji su mu se dopali podvlačio je olovkom. U devetnaestom pevanju Odiseje je podvukao stihove: “Mrzim kao paklena vrata čoveka koji krije svoju misao u dno srca, a govori suprotno onome što oseća”. Čini se da je, govoreći o Njegošu, implicitno ostavio svojevrstan zapis i o sebi.)

Dosad je Drainčeva poezija prevedena na: engleski, francuski, njemački, ukrajinski, rumunski i makedonski.

Drainac nije zaboravljen

Ova, 2026, šezdeseta je godina “Drainčevih književnih susreta”, tokom kojih se u Narodnoj biblioteci u Prokuplju, koja nosi njegovo ime, dodjeljuje istoimena nagrada za poeziju.

U Prokuplju, rodnom mu Blacu (gdje njegovo ime nose kulturni centar i biblioteka) i Kuršumliji postoje ulice sa njegovih imenom. Prokuplje mu je odalo počast spomenikom (rad Dragana Drobnjaka) na brdu Hisar, na Platou umetnosti, te spomen-sobom. Jedan spomenik (rad Drinke Radovanović) nalazi se takođe u Topličkom okrugu, u mjestu Trbunje. U Beogradu jedna osnovna škola se zove “Rade Drainac”.

Nikad nisam bio u Prokuplju, otud ni riječ nekog opisa mjesta nisam dao u ovom prigodnom zapisu. Prije izvjesnog vremena pročitao sam lijepe, zanimljive i poučne impresije Dragoslava Dedovića.

 

ODLAZAK

Milanu Dedincu, pesniku Javne Ptice

ZORNJAČA celu noć među živinom sada izleće iz kokošara;

Kada dan natopi gore pogledaću na širok drum kroz prozore;

Bičem ću isterati iz krvotoka gnusan san što me za krajeve ove veže,

Opraću oči i dlanove,

Pa poći ću tamo gde noć uz pingvine zaljubljeno leže.

Otrešću oči komike lirske

Kad na tabanima putevi označe geografiju živu,

Uzdahom jednim iz severnih mora pozdraviću obale irske

Požutelog lika kao afiše po stanicama,

Umesto pozdravnih reči

Izleteće iz mojih usta 200 polarnih sunaca!

Između košulja spavaće rodni pejzaž i plav kišobran neba;

Iščupaću jesenji jablan slovenske sentimentalnosti

Na ekvatoru sveta:

Pad njegov u okean otcepiće od kože moje 26 sanjalačkih leta.

Pa ipak! praznine života zasuo je san kao pesak.

Znam, pesnik sam bio:

Srce je moje bunar, namesti jedan đeram!

Slovenska naša sela siva kao stepe…

Pariz, 1926.

 

VARLJIVO PROLEĆE

Za jednu noć crna konjica drveća

Odgalopira u nepoznati kraj

I laste na krilima proleća

Doneše maj.

Sva šuma postade zelena

I raspevana;

Na prozorima bela pena

Svetlog dana.

A kad videh kako se ogleda

U modroj reci šumni drvored,

Nagnuh glavu i ja.

Iz vode čovek, umoran i sed,

Osmehnu se na me,

Tužnog pogleda.

 

EPITAF NA MOME GROBU

Prijatelji, izvršite pesnikovu poslednju volju,

Kada me sa đubretom na jutarnjim ulicama smetlari mrtvog pokupe

Ne recite „Bog da prosti!“

Jer ja sam prosio za koru hleba i Bogu pokazivao tabane i pete

U rupu za mrtvu paščad strpajte moje kosti –

Tako će pravedno biti sahranjeno dobro dete.

Ne žalite me: ja sam za života kao plačna vrba proplakao za sobom

Moje je sve u ovom testamentu što danas pišem:

ako jedna gospa bude želela da spava naporedo sa mojim grobom

Okrenite joj glavu ka mome srcu

Više moje glave ni ploče ni poprsja,

Kad budem silazio niz stepenice pakla ili neba

Ne treba časti skitaču

Koji je celim životom žudeo samo čašicu ljubavi i koru hleba.

Užarenom iglom po mojoj koži zapišite ove reči:

„Spavaj prvi put mirno, druže Drainče,

Veliki naš putniče“

I ništa više!

 

[1] Drainac je predstavljen kao pjesnik, pripovjedač, esejist, putopisac, polemičar i novinar. Pored Ognjanovića, poglavlja o Draincu uredili su Goran Maksimović, Mirjana Bojanić i Jovan Mladenović